Over zwarte klazen en de waarheid achter Piet – en hoe een samenleving racisme overwint.

Prent uit 1850

Prent uit 1850

Ik leer mijn leerlingen altijd dat je alleen maar een heldere mening kan vormen wanneer je gedegen onderzoek hebt gedaan en alle voor en tegens tegen elkaar hebt afgewogen… Maar wat de Zwarte Pieten discussie betrof, had ik niet eens de feiten op een rij. Vaag dacht ik, van horen zeggen, te weten waar het Sinterklaasfeest vandaan kwam. Maar Piet?

Ik leer mijn stuudjes ook dat je nooit op 1 bron moet afgaan en de geloofwaardigheid  van iedere opmerking en site moet overdenken. Dat in acht genomen besloot ik wat dieper in de Piethistorie te duiken…

 

Nikolaas van Myra

Sinterklaas is een eeuwenoud feest waarbij het al sinds de 15de eeuw de gewoonte was om de Heilige Nikolaas van Myra te eren en herdenken door op 5 december je schoen te zetten in de kerk. Wie het kon opbrengen deed geld in de schoenen. Op 6 december werd de opbrengst dan bij elkaar gesprokkeld en verdeeld onder de armen.  Nikolaas was als wees opgegroeid en toonde als volwassene een grote betrokkenheid voor de armen. Legendes over hem verhalen van zijn geneeskundige krachten: zo zou hij gestorven kinderen weer tot leven gewekt hebben.

Op een 15de eeuws schilderij wordt hij afgebeeld terwijl hij een blank duiveltje onder zijn voet bedwingt.  Echter een zelfde type icoon wordt ook met andere heiligen afgebeeld. De ene keer met een zwart duiveltje, de andere keer met een grimmige klauwende duivel.  Maar van een knecht, laat staan zwart, was geen sprake.

 

Zwarte Klaas!

In de 16de en 17de eeuw liepen er in de aanloop naar Sinterklaas wel Zwarte Klazen door de stad (Amsterdam – Nikolaas was intussen de beschermheilige van de stad.). Sunderklazen werden ze genoemd.  Dit gebruik was overgewaaid uit de Germaanse mythologie waarbij een godin met aardig wat duivelse trekjes luie mensen bestrafte en hardwerkende lui beloonde. Een beetje á la het sprookje van vrouw Holle. De Sunderklazen klopten de week voor Sinterklaas overal aan de deur om te vragen of er nog stoute kinderen waren. Sunderklaas zou zogenaamd de stoute kinderen in een zak meenemen. Klaas had dus ook een boeman kant!  Het gebruik hield in Nederland echter geen stand (behalve op Texel) en verdween weer.  Wat wel bleef was de zak. ‘De man met de zak’ is trouwens een wereldwijd beeld. In haast elke taal en elke cultuur is wel een dergelijk figuur bekend. Met regelmaat worden deze figuren met de duivel in verband gebracht.

Van blank naar zwart

In latere tijd kreeg Sinterklaas wel een knecht maar deze was aanvankelijk blank. Zo zijn er afbeeldingen uit 1800 waarop de Sint staat met een blanke helper. Echter, in de schilderkunst werd in die tijd vaak gebruik gemaakt van een Moorse bediende, om de status van de afgebeelde persoon te verhogen.  Rijke lui konden zich ‘een Moor’ veroorloven, doste de bediende in leuke kleding uit al was het een pop. Niet veel later verscheen Sint op plaatjes met een zwarte helper.

Maar of het nu de schilderkunst was die het idee als eerste opperde om de ouwe goedzak wat extra status mee te geven of dat de zwarte knecht uit een geschreven bron ontstond is niet duidelijk. In ieder geval was de echte Nikolaas al eeuwenlang dood voor Piet ten tonele kwam.

 

Piet een slaaf?zwarte Piet

In een zeer onbekend boekje, vermoedelijk uit 1832, wordt – in Nederland-  voor het eerst over een zwarte helper gesproken.  Sommigen hebben het vermoeden dat het boekje een soort van proefdruk was op het eerste beroemde boek van Jan Schenkmans ‘Sint Nicolaas en zijn knecht’.  In zijn boek is de knecht een aardige vriendelijke helper van de Sint. Op geen enkele wijze insinueert Jan Schenkman dat de knecht een slavenstatus kende. Bedacht moet worden dat de slavernij in die tijd, in Nederland, al sterk onder druk stond en hevige kritiek te verduren had. Wanneer je de pedagogische aard van het boekje in acht neemt valt het zelfs te betwijfelen dat Jan hiermee de slavernij promootte, integendeel zelfs: de heilige Klaas is nog steeds degene die bestraft en stoute kinderen de zak in mietert.

 

Pietje de dood of schilderkunst?

In de jaren na Schenkmans boek worden de minder leuke kanten van de Sint steeds meer overgedragen op de knecht die uiteindelijk de naam Pieter krijgt.  Moren werden in die tijd, vooral in de kunst,  nogal eens vergeleken met de duivel en de duivel had sinds de late Middeleeuwen vaak de naam Zwarte Peter (Pieter, in België nu nog steeds Pietje de dood). In Duitsland kende men de knecht Ruprecht (vergelijkbare oorsprong als Sunderklaas) en met deze vergelijking kreeg de Germaanse mythologie weer voet aan de grond.

Maar of het nu lag aan de schilderkunst, het bijgeloof wat de mensen van  Moren hadden of dat het lag aan de oeroude mythen: Pieter, Zwarte Piet nam uiteindelijk volledig de minder leuke kanten van Sinterklaas over: het was niet langer Sinterklaas zelf die de stoute kinderen strafte of met de roe zwaaide, maar Piet.

Van stereotype naar kindervriend

In de loop van de twintigste eeuw werd bedacht dat als 1 Piet voor hilariteit kon zorgen, dat meer Pieten dat ook konden. In 1934, bij de eerste officiële intocht in Amsterdam, waren 6  Zwarte Pieten aanwezig:  6 Surinaamse matrozen die daar voor anker lagen. Het stereotype van een Piet was toen nog  een onhandig, niet al te snugger figuur die zich van een brabbeltaaltje voorzag.

Naarmate de Nederlanders steeds meer vertrouwd raakten met de immigranten uit de koloniën paste men echter het beeld van Piet steeds meer aan en verloor hij meer en meer typerende kenmerken.  Het kroeshaar werd vervangen door krulhaar, de oorringen verdwenen en het zwarte uiterlijk werd bruiner. Het verhaal dat ze zwart zagen van het roet uit de schoorstenen kwam in omloop en deed hun afkomst vervagen. Het brabbeltaaltje verdween zowel als de kwade trekken. Zwarte Piet ontwikkelde zich tot populaire kindervriend.  Dit laatste niet in het minst om te voorkomen dat mensen zich negatief aangesproken zouden voelen tijdens dit kinderfeest. Wat dat betreft is Zwarte Piet voor mij juist hét symbool van hoe een samenleving racisme overwint…

 

Rest mij, na mijn vorige blog,  wederom de vraag: hoe komt het –  na al die veranderingen (van aardig naar duivels naar mega populair)-  dat er nog steeds mensen zijn die zich gediscrimineerd voelen door Zwarte Piet?

 

 

 

 

Bronnen die ik oa. raadpleegde:

Historische achtergrond Zwarte Piet (Site tegen racisme en discriminatie.)

Wikipedia over Zwarte Piet, Sunderklaas en Sinterklaas. (Zacht uitgedrukt: niet mijn favo bron, maar deze bracht me weer op andere bronnen.)

Jan Schenkman, Sinterklaas en zijn knecht (Het originele boek)

Artikel ‘Geschiedenis van Zwarte Piet’ van Martijn Boere

Eugenie Boer- Dirks, Nieuw licht op Zwarte Piet (Volkskundig Bulletin, 1993)

De Tijd: godsdienstig- staatkundig blad. Datum: 6 december 1859 (Voorpagina artikel)

www.historien.nl

Zwarte Piet voegde zichgeruisloos bij Sinterklaas (Artikel uit nu.nl)

Meertens Instituut

Zwarte Piet was ooit een boeman (artikel uit dichtbij.nl)

 

Leuk om ook te lezen over Sinterklaas en over Witte Piet

 

20140709-141815-51495394.jpg

Joyce Meyer – reflecteren of seponeren?

joyce meyersJoyce Meyer. Elke zondagmorgen om 11 uur is ze te zien op family7. Ze is niet sterk qua theologie. Absoluut niet zelfs. Ze zal vast en zeker (onbedoeld) fouten maken in wat menig dominee ‘de rechte leer’ vindt. Toch heeft ze iets. Ze heeft een bepaalde vurigheid, een groot enthousiasme voor Jezus waarmee ze menigeen tot diep in de ziel weet te bemoedigen. Toch wordt ze door menig ‘theoloog’ afgekraakt tot op het bot omdat ze bijbels gezien zo zwak is…

Laat ik daar het volgende over zeggen: Bij ons in de kerk zit een wat oudere dame. Een dame die geen flauw benul heeft van wat ‘theologisch’ verantwoord is en wat niet. De meest simpele bijbelstudie is haar al vaak te hoog gegrepen en met enige regelmaat snapt ze geen drol van de preek. Maar de liefde waarmee ze dient, haar passie voor Jezus, haar hart voor Zijn kinderen is zo onwijs groot dat haar woorden vaak nog meer impact hebben dan welke preek dan ook. Zij reflecteert Jezus.

Er zijn ook mensen die prat gaan op bijbelstudie. Mensen die zelden of nooit tevreden zijn met de hoeveelheid ‘verdieping’ die wordt aangeboden. Gristenen die vele teksten gememoriseerd hebben en je in elke discussie met dogma’s om de oren zouden kunnen slaan. Wanneer domi vanaf de kansel dan een –in hun ogen- ongepaste oneliner verkondigt wachten ze soms de clou niet af,  stampvoeten naar buiten, slaan met deuren of ze komen niet meer naar de samenkomst wanneer deze man ‘Gods’ het woord komt verkondigen. Ik zeg het ff kort door de bocht maar wat ze te zeggen hebben, wordt niet meer serieus genomen … Tot zover Jezus’ reflectie …

En dan was er op facebook een – in mijn ogen- jammerlijke discussie met vooral veel ruis. Joyce zou teveel geld vanuit haar bediening in zichzelf investeren … dat ze een privéjet heeft is een schande (let vooral niet op wat ze allemaal opgeeft en wat ze allemaal investeert) … haar opleiding heeft te weinig alure en ze is theologisch niet onderlegd genoeg. Op basis van een enkele quote zou ze al haast een complete dwaalleer verkondigen. (Ik zeg het ff heel erg kort door de bocht :B )

Ik begrijp dat we moeten waken voor dwaalleren. Absoluut. Welvaartsleer ligt op de loer en berokkent veel schade. We moeten niet afgaan op wat ‘goed voelt’ – want je gevoel is iets heel bedrieglijks… Maar moeten we onze tong niet net zo goed in bedwang houden? Moeten we de ander niet uitmuntender achten dan onszelf? Waar blijft het alles toetsen en het goede behouden? Ik vrees dat ik mezelf ook menigmaal bezondigd heb aan het uitflappen van kritiek. Woorden die eenmaal gesproken nooit teruggenomen kunnen worden. Of wat dacht je van twijfels die hardop geuit op hun beurt anderen ook weer aan het twijfelen brachten… (Het zal de ander een worst wezen of je je twijfel herroept: gezaaid is gezaaid …) Het is juist Joyce Meyer die me, in één van haar preken,  hierin de ogen opende … het was niet haar kundigheid of theologie die me raakte, het was haar passie voor Jezus.

 

Nog steeds hou ik van dingen prikkelend zeggen, heel prikkelend. Ik hou van stellingname. Ik ben helemaal pro discussie! Maar soms moeten we bekennen dat actief Jezus reflecteren nu eenmaal meer impact heeft dan welke leer of discussie dan ook.

De tonge, lieve jeugd, de tonge, zoete vrouwen,

Kan goed en weder kwaad, kan vreemde dingen brouwen.

De tong, wanneer ze steekt en al te bijster woedt,

Is dodelijk vergif, is enkel drakenbloed.

De tong, integendeel, met zoete min bestoven,

Gaat most en honig zelfs, gaat alle ding te boven;

De tong, de losse tong, baart juist, gelijk zij wil,

Of harten vol geneugt, of huizen vol geschil.

Welaan dan, jeugdig volk, dewijle vloek en zegen

Is in het klein begrip van uwe tong gelegen,

Zo maak u voor het kwaad een eeuwig mondgebit,

En toom met alle macht het ongetoomde lid.

(Jacob Cats, 1632)